موسيقي درماني عبارت است از : كاربرد موسيقي در تامين ، حفظ و بهبود سلامت جسماني و رواني . در واقع موسيقي درماني كاربرد منظم موسيقي است ، بطوريكه موسيقي درمانگر مستقيماً در يك محيط درماني و يا پر تنش تغييرات دلخواه را در عواطف و رفتار درمانجو ايجاد مي كند ...  به واقع در موسيقي درماني با استفاده از موسيقي كه يك رسانه هنري خلاق است به افراد داراي مشكلات گوناگون به منظور دستيابي به بهداشت رواني و جسمي آنان كمك مي شود .   موسيقي درماني در درمان افرادي كه ناتواني هاي مختلفي از جمله عقب ماندگي ذهني ، تأخير يافتگي رشدي ، معلوليت جسمي ، بيماري هاي روحي ، رواني و غيره داشته اند به طور موفقيت آميزي جواب داده است . به اعتراف پژوهشگران استفاده از موسيقي درماني در قرون وسطي و سالها قبل از آنكه در غرب بهره گيري از موسيقي در درمان بيماري ها معمول گردد دانشمندان اسلامي مانند فارابي ، ابن سينا اين روش را ابداع نموده و بيماران خود را با اين روش درمان مي نمودند . در حاليكه غربي ها بالاخص علم پزشكي آمريكا اولين بار موسيقي درماني را اوايل قرن بيستم تجربه نمودند . 
دان كمپ بل ، نويسنده كتاب اعجاز موسيقي با اشاره به سابقه موسيقي درماني در خاور ميانه در مطلبي تحت عنوان « موسيقي از دست رفته خاور ميانه » مي نويسد « درست مانند مسافريني كه در جاده ابريشم سفر مي كردند ما رد پاي استفاده از موسيقي در درمان را از چين و هند و آسياي مركزي تا غرب دنبال مي كنيم » وي با اشاره به « رامي اروك گوونگ » درمانگر موسيقي ترك مي نويسد : تحقيقات گوونگ او را با فارابي و ابن سينا و ساير پزشكان عاليقدر قرون وسطي كه از موسيقي در درمان بيماران خود استفاده مي كردند آشنا ساخت . او دريافت كه پاره اي از بيمارستان هاي اسلامي داراي اتاق موسيقي هستند و پزشكان به تأثير موسيقي درماني ايمان داشتند .
اصل تأثير موسيقي و بهره گيري از آن باز مي گردد به هزاره هاي پيشين كه هم در غرب و هم در شرق اين موارد مورد توجه بوده است . افلاطون درباره تأثير موسيقي گفته است : موسيقي براي ادامه زندگي بشر ضروري است . شما ثقيل ترين روح را در اختيار من بگذاريد ، من قادرم با نيروي موسيقي سنگيني و كدورت عارضي را از روان او زدوده ، مردي هوشمند و سلحشور به شما تحويل دهم .
« رونالد هاس » استاد دانشگاه موتسارت ، شهر سالزبورگ اتريش مي گويد : از طريق موسيقي ميتوان مصونيت انسان ها را در برابر بيماريها تقويت كرد . دردها را كاهش داد و از بروز حوادث جلوگيري نمود . تحقيقاتي كه وي انجام داده است نشان مي دهد كه بايد به انواع موسيقي در درمان بيماري ها توجه شود .
وي در تحقيقي كه انجام داده به اين نتيجه رسيده كه بر اساس شواهد تجربي برخي از ملودي هاي قديمي مشرق زمين براي از بين بردن سردردها و كوفتگي بدن موثر است . وي مي گويد : حدود هشتصد سال پس از ميلاد مسيح در برخي از مراكز درماني مشرق زمين از موسيقي براي درمان دردها استفاده مي شده است ، فارابي موسيقي را با سه خاصيت مطرح مي ساخت :
احساس انگيز ، نشاط انگيز ، خيال انگيز و تحت شرايطي هر سه خصوصيت را دارا مي باشد . نغمه هاي موسيقي بر حسب تركيب فواصل و ريتم داراي ارتعاشات خاصي هستند كه با تحريك ارتعاشات ، سلولهاي عصبي ، احساس و انگيزه اي را تقويت ، تضعيف و يا منتقل مي سازد . اگر چه فوايد درمان با موسيقي از دوران گذشته مطرح بوده است اما تا قبل از اينكه قرن اخير به عنوان يك رشته تخصصي شناخته شود خوب معرفي نشده است .
امروزه از تاثير و فوايد موسيقي در مراحل مختلف رشد و زندگي انسان ( از دوره جنيني تا سالمندي ) گياهان و جانوران سخن به ميان مي آيد . و از تغييرات آن بر روي سيستمهاي حسي ، حركتي ، هيجاني ، عاطفي ، ترشح غدد ، هوشياري و آگاهي و شناخت فرد بحث مي شود .
در يونان قديم ارتباط نزديكي بين موسيقي و شفا وجود داشت ، اين همبستگي به يكي از خدايان يونان ( آپولو) شخصيت و شكل داده است . آپولو هم خداي موسيقي و هم خداي طب بود . يونانيان معتقد بودند كه امراض نتيجه عدم هارموني در وجود فرد است و موسيقي با قدرت روحي و اخلاقي خود مي تواند با برگرداندن هارموني و نظم در بدن سلامتي را براي فرد مورد استفاده به ارمغان آورد .
پژوهش هاي انجام شده نشان مي دهد كه غده تالاموس به عنوان مهمترين غده در مغز انسان محرك هاي صوتي را به وسيله سيستم هاي عصبي دريافت و در كنار حافظه و تخيل به آنها پاسخ مي دهد . غده هيپوفيز ، نيز كه از غده تالاموس فرماني مي گيرد به محرك هاي صوتي موزون پاسخ داده ، موجب بروز ترشحاتي مي شود كه نتيجه آن آزادسازي ماده آرام بخش به نام آندروفين خواهد بود . با توجه به اينكه مهمترين اثر ماده مذبور ماده تسكين درد در انسان است ، به سادگي مي توان به ارزش موسيقي درماني كه عملاً موجبات آزاد سازي ماده آندروفين كه علاوه بر تسكين درد موجبات انبساط و شادي را در انسان فراهم مي سازد پي برد . دان كمپ بل در رابطه با موسيقي درماني مي نويسد : اصوات باعث ايجاد اشكال مختلف گرديده ، ميدان هاي انرژي طنين و حركت را در محيط اطراف خلق مي كنند . ما اين نيروها را جذب كرده و آنها با ظرافت تنفس و نبض و ميزان فشار خود تنش ماهيچه ها حرارت بدن و ساير ضرباهنگ هاي دروني بدن را تغيير مي دهند . اصوات بر اساس اشكال موج و يا ساير خصوصيات خود بر روي بدن تاثيرات متفاوتي دارند . در برخي مواقع باعث شارژ شدن بدن مي گردند و در مواقعي ديگر موسيقي بلند و پر ضربان به ما انرژي مي بخشد و باعث رهايي درد و تنش مي گردد . برخي از اصوات موثر توسط صداهاي خود را ايجاد مي شوند . چنين اصواتي باعث ريلكس شدن آرواره و گلو شده تنش را از بدن خارج مي سازد و به ما كمك مي كند كه مشكلات را از سر راه خود كنار بزنيم و به درجات جديدي از موفقيت دست يابيم .
در مغز انسان مركزي براي دريافت موسيقي وجود دارد كه درست در پشت پيشاني قرار دارد و اين همان نقطه اي است كه وظيفه يادگيري و ابراز احساسات انسان را نيز بر عهده دارد . به همين دليل بين موسيقي ، يادگيري ، كنترل و ابراز احساسات ، رابطه مستقيمي وجود دارد .
دانشمندان مي گويند افراد در موراد مختلف واكنش هاي متفاوتي به يك موسيقي مشابه نشان مي دهند كه احتمال داده مي شود كه يك دليل اين امر ، شرايط احساسي گوناگون انسان ها در زمان هاي متفاوت باشد .
دانشمندان دانشگاه دارت مورث در نيوهمپشاير در اين باره مي گويند علت تكرار شدن نا خودآگاه برخي قطعات موسيقي در ذهن انسان به ناحيه اي در بخش جلويي مغز باز مي گردد . اين ناحيه از مغز مسئول يادآوري قطعات موسيقي است كه فرد در گذشته شنيده و با ناحيه گيجگاهي در ارتباط است . ناحيه گيجگاهي نيز خود وظيفه پردازش صداهاي اوليه و ساده را داشته ، استدلال و همچنين يادآوري خاطرات را بر عهده دارد . و البته بايد بدانيم كه چه موسيقي در مغز ما ايجاد ارامش و در جسم ما نويد درمان مي دهد و چه نوع موسيقي منجر به استرس و در نتيجه بيماري مي گردد .
نتايج تحقيقي كه در خرم آباد انجام شده هم نشان مي دهد كه استفاده از موسيقي هاي مخصوص كودكان باعث انحراف ذهن آنان نسبت به درد ناشي از اقدامات تهاجمي كوتاه مدت مثل رگ گيري مي شود . رگ گيري يكي از شايع ترين اقدامات دردناك پزشكي است . و به صورت مكرر به عنوان لازمه و مقدمه تشخيص يا درمان بيماري ها مورد استفاده قرار مي گيرد . اين تحقيق كه بر روي سي كودك 6 تا 12 ساله مبتلا به تالاسمي در بيمارستان شهيد مدني خرم آباد انجام شده نشان مي دهد كه شدت درد رگ گيري در كودكاني كه فكرشان در زمان رگ گيري به سمت موسيقي كودكان معطوف شده به طور معني داري كمتر از ساير روشها بوده است . يك محقق ژاپني در دانشگاه ناگويا نيز به اين نكته پي برده كه شنيدن موسيقي هايي كه بر مبناي ضرباهنگ قلب تدوين شده اند در آرامش اعصاب و كاهش تنش افراد موثر است . اين محقق از 22 داوطلب خواست كه در اتاقي به پاسخگويي يك سلسله پرسش كه مرتب سخت تر مي شد بپردازند . براي نيمي از داوطلبان موسيقي متكي به ضرباهنگ قلب آنان پخش شد و ديگران در سكوت به حل مسائل ادامه دادند . پرسش هاي تنظيم شده در پرسشنامه به منظور اندازه گيري ميزان استرس و اضطراب داوطلبان و احساس خستگي آنان تدوين شده بود . نتايج حاصله از پاسخ ها حاكي از آن بود ، داوطلباني كه به موسيقي قلب خود گوش مي دادند به مراتب از آرامش بيشتري برخوردار بوده اند ، بنابر اين و با عنايت به موارد ذكر شده واحد صدا و سيماي زندان رجايي شهر كرج با صرف بيش از 3 سال و نيم زمان و بهره گيري از كارشناسان زبده فرهنگي ، علمي ، تحقيقات ميداني خود را بر روي تعدادي از مددجويان اندرزگاههاي مختلف از جمله نسوان به انجام رسانده و براي نخستين بار اين مركز به عنوان مبدأ و بنيانگذار تئوري موسيقي درماني جهت انبساط خاطر مددجويان از ابتداي سال 1380 اقدام به پخش انواع موسيقي هاي مجاز موسسه اي همراه با تصاوير دلپذير و آرام بخش از طبيعت نموده كه بسيار مورد توجه قرار گرفته است . در حال حاضر طبق بررسي هاي به عمل آمده روي تعدادي از مددجويان كه اتفاقاً قبل از اجراي طرح ، دچار آشفتگي هاي روحي و فكري فراواني بودند به نتايج حيرت انگيزي دست يافته ايم .
دليل اين مدعا تأييد و تحسين هاي مكرر مديران كل ، روساي زندانهاي سراسر كشور ، اساتيد دانشگاهي و همچنين بازديدكنندگان داخلي و خارجي از طرح مذكور ( موسيقي درماني ) مي باشد .
در خاتمه با توجه به درخواست هاي فراوان مددجويان ، همچنين آثار مثبتي كه اين طرح بر روحيه آنان دارد اميدواريم پروژه موسيقي درماني در ساير زندانهاي كشور نيز به مرحله اجرا درآيد .

فرخي زاده ( سليماني )
• منابع و مأخذ :
1- اعجاز موسيقي / دان كمپ بل / ترجمه منيژه بهزاد
2- اسلام و هنر / محمود بستاني/ ترجمه حسين صابري
3- الموسيقي/علي الحسيني
4- موسيقي درماني براي همه / تداندروز / ترجمه آذر عمراني
5- مجله تربيت / مجله جوان /روزنامه همشهري و جمهوري
6- پايگاه اينترنتي تبيان و پايگاه اينترنتي انديشه اسلامي